Gruyterpassage

Naam: De Gruyter
Adres: Roggestraat 43, 6811 BB Arnhem
Bouwjaar: 1906
Stijl: Mengvorm jugendstil/art-nouveau met zakelijkheid
Architect: W.G. Welsing
Opdrachtgever: Firma P. de Gruyter & Zn.
Verbouw: in 2005 en 2006 tot entree ‘Gruyterpassage’ van Musiskwartier
Architect Musiskwartier: Robert A. M. Stern (uitvoering: Rob van Zonneveld van Inbo Architecten);
Restauratie Gruyterpassage: Architectenbureau Rappange & Partners (Cees Doornebal)
Gebruikershistorie:
1906-1982: De Gruyter en Spar Alledag
1983-2002: Boebie Blu (Boebie’s), mode
2002-2004: Canadian Stock, mode
2005-2006: verbouw tot entree ‘Gruyterpassage’
Gebruik sinds april 2006: entree ‘Gruyterpassage’
Status: rijksmonument

De, sinds 1896, in Arnhem woonachtige (Jansbinnensingel 16) architect Willem G. Welsing (1859-1942) werd in het begin van de 20ste eeuw de huisontwerper van de firma De Gruyter (Piet de Gruyter & Zn). De Gruyter breidde haar keten van kruidenierswinkels in die jaren flink uit. In Arnhem bouwde Welsing voor De Gruyter twee winkels. Aan de Hommelseweg 8 (voorheen nummer 38) verrees in 1916 een Gruyterfiliaal, maar tien jaar eerder al opende in Arnhem Welsings allereerste Gruyter-ontwerp op de hoek van de Roggestraat en Beekstraat, aan het Land van de Markt.
Welsing wist in het winkel/woonhuis de, toen hevig in de mode zijnde, art-nouveau stijl te combineren met de opkomende architectuurstroming ‘Zakelijkheid’.
De gepolijste granieten gevel gaat samen met twee verdiepingen van lichtgele verblendsteen (gladde, holle baksteen). Banden van smalle blauw-groene stenen in siermetselwerk doorkruisen de gele stenen. Welsing benadrukte in alles dat de winkel een hoekpand was. De hoek springt als een gesloten erker wat naar voren en het balkon op de 2e verdieping versterkt de ronde hoek. Dit alles wordt bekroond met een achthoekig torentje, die boven de kapverdieping uitsteekt en met glimmend koper is afgedekt. De dakbedekking naast het torentje bestaat uit blauwe leisteen.
Behalve het gekleurde siermetselwerk en het siersmeedijzeren balkon zijn ook de natuurstenen lateien van de vensters een Jugendstil-trekje.
In de vijf hoeken van de toren zijn op achttien meter hoogte vijf stadswapens afgebeeld. Het zijn de wapenschilden van de vijf steden waarin De Gruyter filalen had: Utrecht, Arnhem, Den Bosch, Nijmegen en Amsterdam. De schilden zijn uitgevoerd in de ‘heraldieke’ kleuren keel (rood), azuur (blauw), or (geel/goud), argent (wit/zilver) en sabel (zwart).

De halfronde uitspringende toren vormde jarenlang een mooi duo met het aan de overzijde van de straat gelegen pand (bouwjaar 1910) van schoenenwinkel Van Haren. Ook dit gebouw (sloop 1972) had zo’n toren, maar wel minder stralend dan het Gruyter-pand.

Welsing ontwierp in Arnhem behalve de winkelpanden van De Gruyter aan de Roggestraat en de
Hommelseweg ook de kapel (bouwjaar 1904) van het St. Elisabethsgasthuis, de ‘Onze-Lieve-Vrouwekerk’ aan de Van Slichtenhorststraat (1910) en het huizenblok Apeldoornseweg 31-33 (1904).
Andere Welsing-panden voor De Gruyter in zijn kenmerkende Jugendstil-stijl staan o.a. in Den Bosch (1911-1916: Gruyterfabrieken), Nijmegen (1919: Mariaplein 6 nu Ten Hoetstraat 2), Tilburg (1909: Heuvelstraat 111; 1933: Gasthuisring 5), Den Haag (1917: Beeklaan), enzovoorts, enzovoorts.

Het De Gruyter-kruideniersimperium stortte in de jaren zeventig/tachtig van de 20ste eeuw, als gevolg van de concurrentiestrijd met ‘Albert Heyn’, in. Verschillende modezaken namen daarna hun intrek in het schitterende hoekpand.
Op 1 november 2003 gaf burgemeester Pauline Krikke, na jarenlang onderhandelen, het startsein voor de herinrichting van het ‘Musiskwartier’. Om de groezelige achterzijde van de Roggestraat en Beekstraat op te knappen, werd een geheel nieuw ontwerp ontwikkeld door de Amerikaanse architect Robert A. M. Stern met als co-architect Inbo Architecten (Rob van Zonneveld).
Tezamen met de nieuwbouw van V&D en de Musis parkeergarage werd een nieuw winkelcomplex met daarboven drie appartementencomplexen (Thalia, Euterpe en Erato) gecreëerd. Dit rondom een binnenterrein waartoe een passage vanuit het Land van de Markt toegang zou geven. De creatie van Welsing werd verbouwd van winkel tot deze luxe entree. Die restauratie/transformatie werd intensief begeleid door het architectenbureau Rappange & Partners (Cees Doornebal) uit Amsterdam. De karakteristieke voorgevel bleef voor een belangrijk deel gespaard en kreeg zelfs wat meer allure door het gebruik van glas en lichte stenen. Op 24 augustus 2006 werden het Musiskwartier en de Gruyterpassage officieel voor het publiek geopend.

Burgers, J. e.a. (1997). Toppers. Boven de winkels in de Arnhemse binnenstad.
Velp: Stichting Arnhemse Verbeelding. pp. 72-73.

Dalman, R.S. (1993). Groeten uit een veranderend Arnhem. Tussen 1893 en 1993 ligt een eeuw.
Zaltbommel: Europese Bibliotheek. pp. 107.

De Gelderlander, o.a. 28-4-2006.

Frank, C.J.B.P. & Haans, F.A.C. (1996). De binnenstad. Duizend jaar wonen in Arnhem tussen Singels en Rijn.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. p. 55.

Jeurissen, A.P.J. & Wientjes, R.C.M. (2005). Arnhem na de oorlog 1945-1970.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon. nr. 97.

Lavooij, W. (1990). Twee eeuwen bouwen aan Arnhem. Jongere bouwkunst vanaf 1840.
Zutphen: De Walburg Pers. p. 78, 92.

Schie, R. van (foto’s), Wentink, H. (tekst) & Lavooij, W. (inleiding) (1999). Stadsschoon in Arnhem. Bouwen in de twintigste eeuw.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. p. 15.

Stempher, A.S. (1968). Sjouwen door Oud-Arnhem.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon. pp. 33-34, 69.

Vredenberg, J. (2002). Handel, nijverheid en industrie. Bedrijfsgebouwen in Arnhem.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 26-27.

VVV Arnhem (1921). Arnhem als woonplaats.
Arnhem: VVV. p. 56.
Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur en Gelders Archief.
Foto schildering wapenschilden: Hans Broekhuizen (De Gelderlander)
Foto’s 2006: Stijn de Vries.