Koepelgevangenis

Overzicht
Geschiedenis
Beschrijving
Literatuur

Naam: Koepelgevangenis
Adres: Wilhelminastraat 16, Arnhem
Bouwjaar: 1882-1886
Stijl: Eclecticisme
Architect: Johan Frederik Metzelaar
Opdrachtgever: Ministerie van Justitie
Restauratie: 2003-2004 o.l.v. Martin van Dort van Archivolt Architecten
Gebruik bij oplevering: Huis van bewaring
Gebruik anno 2005: ‘Penitentiaire Inrichting De Berg’

Nederland kent slechts drie koepelgevangenissen: Arnhem, Breda en Haarlem. De Arnhemse inrichting is tussen 1882 en 1886 gebouwd naar een ontwerp van justitiearchitect (‘ingenieur-architect der gevangenissen en gerechtsgebouwen’) Johan Frederik Metzelaar. De aanleiding hiertoe was het nieuwe Wetboek van Strafrecht uit 1881 en de Gestichtenwet uit 1884, waarin bepaald werd dat ieder rechtsarrondissement (zoals Arnhem) een eigen huis van bewaring (een gevangenis voor gestraften die wachten op een plaatsing in een andere gevangenis) moest bezitten.
De bouw werd uitgevoerd door de aannemerscombinatie Brand uit Giessendam en P.P. Seret uit Sliedrecht voor de som van fl 521.198,00. Op 16 augustus 1886 werd de gevangenis geopend.
Het complex werd gebouwd volgens het nieuwe panopticon-principe (panopticon is Grieks voor alziend), dat de Britse rechtsgeleerde Jeremy Bentham in 1791 beschreef in zijn boek ‘Panopticon, or the Inspection House’. Vanuit het midden van het cirkelvormige complex konden de bewakers de gevangenen in de rondom gelegen cellenblokken bekijken. De gevangenen moesten zich constant in de gaten gehouden weten. In het oorspronkelijk ontwerp van Metzelaar stond een preekstoel op de centrale kiosk in de koepel. Zo werd de bouw van een kapel bespaard. In verband met de akoestiek bleek deze preekstoel in de praktijk niet te functioneren.
In 1888 besloot men daarom naast de koepel een vrijstaande kerk te bouwen, naar ontwerp van Willem C. Metzelaar, de zoon van Johan Frederik Metzelaar. Tegelijkertijd werden zes bewaarderswoningen gebouwd.
In 1981/82 werd de gevangenis deels gerenoveerd, zo werd de zinken koepel gerestaureerd en van een thermische isolatielaag voorzien.
In 1994 tot 1998 zijn een groot deel van de cellen gerenoveerd, is het nieuwe ketelhuis in het voorgebouw geïnstalleerd en is de nieuwe centraalpost gerealiseerd.
De volgende fase (1999-2001) betrof de nieuwbouw aan de zuidzijde van de koepel (hoek Wilhelminastraat/Alexanderstraat) voor zogenaamde gedetineerdengebonden functies en de renovatie en restauratie van de voormalige kapel.
Hierna (2002-2003) volgde de nieuwbouw aan de noordzijde, de renovatie en restauratie van het achtergebouw, de restauratie van het interieur van het koepeldak en de renovatie van de beide voorgebouwen aan de voorhof.
De laatste fase betrof de renovatie en restauratie van het vroegere entreegebouw met de historische poort, de restauratie van de rest van het interieur van de koepel en restauratiewerk aan het exterieur van de koepel. In de restauratie van de monumentale bouwdelen is gekozen voor herstel in de oorspronkelijke materialen en kleuren. Het totale werk is opgeleverd begin 2005.
De vloer van de koepel is als laatste deel van het project overlaagd, waarop door beeldende kunstenaar Anne Semler een figuratief kunstwerk van 2.200 m2 is aangebracht.

De oorspronkelijke opzet van de Arnhemse koepelgevangenis is grotendeels bewaard gebleven. Het bevat een karakteristieke rangschikking van diverse functionele gebouwen op een rechthoekig terrein, omgeven door een ringmuur van 4,5 meter hoog. De hoofdpoort, grote deuren tussen twee zware kasteelachtige torens met een middeleeuws karakter (kantelen, schietgaten), geeft toegang tot het voorhof. De 13 meter hoge torens lopen taps toe en lijken daardoor groter dan ze in werkelijkheid zijn. De toegang is van hardstenen (basalt) randen voorzien. Boven de poort een wapenschild met daarin gebeeldhouwd de Nederlandse Leeuw.
Aan het kleine plein achter de poort liggen magazijnen en het administratiegebouw. Boven het cellencomplex hangt een hoge koepelvormige ijzer- en glasconstructie met zinken bedekking en glaspanelen. De koepel met een diameter van 52,5 meter en een hoogte van 31 meter, steunt op een lessenaarsdak. De koepel wordt bekroond door een kleine lantaarn. Het hoofdgebouw heeft aan vier zijden een stenen toren.
De gevangenis heeft 200 cellen, verdeeld over drie verdiepingen, die bereikbaar zijn via ijzeren galerijen en vier wenteltrappen in de koepel en vier trappenhuizen buiten de koepel.
De kerk, een gaaf bewaard voorbeeld van een aparte kerk op een gevangenisterrein, is een sober rechthoekig gebouw met een flauw hellend dak.

Aalbers, P.G. (1998). Justitiae Sacrum. Zeven eeuwen rechtspraak in Arnhem.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 223-227.

Caderius van Veen, D. & Ploeg, H. van der (z.jr./2000). Verliefd op Arnhem.
Arnhem: Arnhemse Courant/Gelders Dagblad. Gebonden editie van delen 1 t/m 4. p. 18.

Kooger, H. (1987). Rondom den Brink. Zwerven door West-Arnhem.
Arnhem: KEMA. pp. 62-65.

Lavooij, W. (1990). Twee eeuwen bouwen aan Arnhem. De stedebouwkundige ontwikkeling van de stad.
Zutphen: De Walburg Pers. pp. 59-60.

Meurs, M. van (2002). Arnhemse verhalen en gebeurtenissen – 2.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 76-79.

Vredenberg, J. (2005). Heijenoord en Lombok. Van landgoed tot stadsuitbreiding in Arnhem.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 43-48.



Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur en Gelders Archief.
Foto's 2005: Stijn de Vries.