Castellum Meijnerswijk 40-400 n.Chr.
Legerplaats van het Romeinse Rijk
Op de ‘Tabula Peutingeriana’ staan de belangrijkste wegen van het Romeinse Rijk aan het begin van de vierde eeuw na Christus. Onder de ‘R’ van ‘FRANCIA’ (Frankenland) ligt, naast Noviomagi (Nijmegen), ‘Castra Herculis’. Sinds de ontdekking in 1979 van de resten van een Romeins legerkamp in Meijnerswijk hebben historici jarenlang de overtuiging gehad dat dit Castra Herculis moet zijn geweest. De laatste jaren heeft de twijfel weer toegeslagen, omdat de ligging en grootte van het soldatenkamp niet overeenkomen met informatie uit andere bronnen. Nu kijken in beton gegoten Shermantanks, in de jaren vijftig een onderdeel van de IJssellinie, neer op de plek waar eens de grens, de limes, van het Romeinse rijk werd verdedigd.
De Romeinse generaal Germanicus liet het fort in Meijnerswijk rond 40 na Christus bouwen. Waarschijnlijk diende het legerkamp als voorpost om de Drususgracht te beschermen. De Drususgracht zou de oude IJsselbocht bij Arnhem met de voormalige Rijnbocht bij Driel hebben verbonden.
Het legerkamp bij Arnhem bezat de klassieke indeling van een castellum: het fort werd doorsneden door een Romeinse legerweg. Castra Herculis vormde een tussenpost tussen de legerplaatsen Nijmegen-Noviomagi en Kesteren-Carvone. Vanuit de noordelijke hoofdpoort (porta praetoria) kwam men op een binnenplaats. Daar stonden de tenten en houten barakken van de gewone soldaten. Midden op het terrein bevond zich het stenen hoofdgebouw (principa), het onderkomen van de commandant en de belangrijkste officieren. Het hoofdgebouw bestond uit een binnenhof, een dwarsgelegen hal (basilica) en vijf tot zeven vertrekken daarachter. Een grote houtskoollaag in het castellum wijst op een grote brand rond 69-70 na Christus. Dit was de tijd van de Bataafse opstand onder leiding van Julius Civilis, die diverse legerplaatsen in brand stak.
Rond 260 verlieten de Romeinen het legerkamp. In Castra Herculis keerden zij in 359 weer terug. Dit als een onderdeel van een grotere militaire operatie om een zevental legerplaatsen langs de Rijngrens te versterken. De houten omwalling vervingen zij door een stenen muur. Bij de opgravingen van het castellum in Meijnerswijk is deze echter niet aangetroffen. Dit versterkte de twijfel rondom de naamgeving van het kamp: is Meijnerswijk nu wel of niet Castra Herculis?
De Romeinen verlieten de legerkampen aan de Rijn in 400 na Christus definitief. Met de verhevigde aanvallen op de stad Rome door Germaanse en Aziatische volken werden alle legereenheden aan de grens terug naar de hoofdstad geroepen.
'Wij trouwe soldaten waren!'
Een gave tufsteen met de inscriptie LEGIMPF is het fraaiste overblijfsel van de Romeinse legerplaats in Meijnerswijk. De afkorting staat voor ‘LEGio I M(inerva) P(ia) F(idelis)’; het eerste legioen met de bijnaam Minerva, deugdzaam en trouw. Minerva is de Romeinse versie van de Griekse godin Pallas Athena, symbool van moed en slimheid en beschermvrouwe van de strijdende soldaten. Het is rond 220 na Christus dat het legioen onder deze slagzin de grens van het Imperium Romanum verdedigt.
In de Schuytgraaf werd uit diezelfde tijd een complete halsketting met prachtige glazen kralen gevonden. Een cadeau van een Romeinse legionair aan een Bataafse geliefde?
Romeinse Eerste Legioen
|
Literatuur
Ammianus Marcellinus (4e eeuw). Res Gestae. Boek XVIII. Vertaling: A. Blom (2001).
Borman, R. en J. Nieland (Eds.) (1983). De oudste bewoning van Arnhem. Archeologische vondsten uit de binnenstad en omgeving.
Arnhem: Gemeentemuseum Arnhem. pp. 12-14.
Borman, R. (1993). Arnhem onder de grond. Bewoningsgeschiedenis van stad en omgeving.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 31-39.
Harbers, P. & Mulder, J.R. (1981). Een poging tot reconstructie van het Rijnstelsel in het oostelijk rivierengebied tijdens het Holoceen, in het bijzonder in de Romeinse tijd.
In: KNAG Geografisch Tijdschrift, XV, pp. 404-421.
Iddekinge, P.R.A., e.a. (Eds.) (1982/1983). Ach Lieve Tijd. 750 jaar Arnhem, de Arnhemmers en hun rijke verleden.
Arnhem/Zwolle: De Gelderse Boekhandel - Uitgeverij Waanders. Deel 1, pp. 6-8.
Jong, W. de (1983). Arnhem. Groene stad aan de Rijn.
Arnhem: Stichting Arnhem 750. p. 4.
Kooger, H. (1987). Rondom den Brink. Zwerven door West-Arnhem.
Arnhem: KEMA. pp. 93-95.
Mulder, J.R., Keunen, L.J. & Zwart, A.J.M. (2004). In de ban van de Betuwse dijken. Deel 5 Malburgen. Een bodemkundig, archeologisch en historisch onderzoek naar de opbouw en ouderdom van de Rijndijk te Malburgen/Bakenhof, Arnhem.
Wageningen: Alterra. pp. 19-23, 26-28.
Verkerk, C.L (1983). Arnhem, van koningsgoed tot stad.
In: Bemmel, H.C. van, e.a. (1983). Arnhem. Acht Historische Opstellen.
Arnhem: Gouda Quint BV. pp. 1-40, m.n pp. 2-6.
Wientjes, R.C.M. (1995). Een heerlijkheid in de bocht. Kaartboek van de polder Meinerswijk bij Arnhem.
Zwolle: Waanders. pp. 26-27.
Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Bibliotheek Arnhem (o.a. Gelderland in Beeld), Gelders Archief (o.a. Topografische Historische Atlas, Historisch Musem Arnhem, Gemeente Arnhem/Dienst Stadsbeheer, Stijn en Jan de Vries.
Castra Herculis 16e eeuwse kopie in Valkhof Museum van Tabula Peutingeriana
(C) 2005 - Alle rechten voorbehouden