Molenschuur en Ankerbalkgebinten
Tekst: Jos Diender, Vereniging Vrienden van Sonsbeek
Deze tekst eerder verschenen als:
Diender, J. (2006). Over gebinten, ankerbalken, korbelen, poeren en jukken.
In: Infobulletin Parken Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem. (Vereniging Vrienden van Sonsbeek), jrg. 18, nr. 1, lente 2006, pp. 4-5.
Constructie Molenschuur
Bezoekerscentrum Sonsbeek is sinds 1983 gehuisvest in de voormalige molenschuur van de naastgelegen waterradmolen, de Witte Watermolen. Het is van oorsprong een oud-Saksische schuur van het type 'hallehuis' en vermoedelijk gebouwd in de tweede helft van de 17de eeuw. Kenmerkend zijn de lage zijmuren en het hoge zadeldak met de laag aflopende dakvlakken en de afschuiningen boven de voor- en achtergevel; de wolfeinden. De muren staan vrij om een zware eikenhouten constructie heen, de zogenaamde 'gebintconstructie', waardoor de schuur een driebeukige indeling heeft, met de deel in het midden en de stallen aan weerszijden. Deze bouwvorm komt vooral voor in Drente en Oost- en Midden-Nederland. Brede inrijdeuren in de voorgevel geven toegang tot de schuur.
Ankerbalk-gebint
De gebintconstructie vormt de constructieve basis van de schuur en is nog grotendeels intact. Dit oeroude houten skelet staat bij bouwhistorici bekend als 'ankerbalk-gebint', waarbij de dwarsbalken tussen de staanders zitten. Deze constructie is in zwang geraakt rond 1600, omdat daarmee meer ruimte ontstond onder het dak voor de opslag van graan en hooi. Voor die tijd lagen de dwarsbalken niet tussen, maar waren bovenop de staande balken gemonteerd. Vooral in het voorste gedeelte van het bezoekerscentrum zijn de gebintconstructies nog goed zichtbaar.
De houten constructie van het bezoekerscentrum bestaat uit zeven ankerbalkgebinten. Oorspronkelijk had de molenschuur zes gebinten, maar in de 18de eeuw is de schuur verbouwd en uitgebreid met een extra gebint aan de voorzijde, waarbij de huidige voorgevel met deeldeuren onder een korfboog en de ovale vensters aan weerszijden ontstond. Het tweede gebint bezit aan de onderzijde van de ankerbalk nog de aansluitpunten van de vroegere 'stiepel' en de muurstijlen. Een stiepel is een uitneembare houten middenstijl, waartegen de grote inrijdeuren sluiten. Ook aan de aangelaste wormplaten direct ten zuiden van dit gebint is te zien, dat dit oorspronkelijk het eerste gebint van de schuur vormde.
Renovatie Molenschuur, 1965 Bij de renovatie in 1965 werd het dak van de molenschuur verwijderd. De houten constructie met de zeven ankerbalkgebinten is goed zichtbaar - foto: G.Berends.
Korbelen
De gebinten bezitten zware ankerbalken met forse afgeronde lip, soms sterk gebogen korbelen en windschoren. De stijlen lopen boven de aansluiting van de ankerbalk nog vrij ver door. Ter versteviging van de constructie werden alle hoeken geschoord door middel van korbelen (dwars) en windschoren (langs). De onderdelen zijn door middel van pen en gatverbindingen aan elkaar gekoppeld. De windschoren zijn echter gespijkerd. Zeer waarschijnlijk is er vroeger ook een constructie van stalliggers en stalliggerdragers geweest. In de gebintstijlen zijn de rechthoekige gaten waar de stalliggerdragers hebben gezeten nog zichtbaar.
De gebintonderdelen (stijlen en windschoren) zijn aan de buitenzijde genummerd met gehakte telmerken, om het in elkaar zetten van de zware eikenhouten constructie op de bouwplaats te vergemakkelijken. De gebinten rusten op poeren, om verrotting van het onderste deel van de gebintstijl tegen te gaan. De stenen poeren werden tijdens de restauratie in 1965 vervangen door betonnen poeren. De oorspronkelijke vloer bestond uit klinkers op zand. Nu ligt er een cementdekvloer met een kunststofvloer overheen.
Kapconstructie
Tijdens de verbouwing en uitbreiding in de 18de eeuw werd de schuur voorzien van een geheel nieuwe kapconstructie. Deze kap bestaat uit zeven jukken met dekbalken, rechte jukbenen, gepende korbelen en gespijkerde windschoren. Een dekbalkjuk bestaat uit twee schuin geplaatste rechte jukbenen, die door een horizontale jukdekbalk met elkaar verbonden zijn. De dekbalkjukken zijn op de ankerbalkgebinten geplaatst.
Ten behoeve van de inrichting van het bezoekerscentrum werd in 1983 een aantal aanpassingen uitgevoerd, zoals het inbouwen van een verdiepingvloer, rustend op de oude gebinten. Ook werd een aantal kleine vensters en een deur (nooduitgang) in de achtergevel aangebracht. In de dakvlakken zijn kleine moderne dakramen aangebracht en de gebint- en kapconstructie werd (helaas) geheel wit geschilderd.
Jos Diender
Bronnen: Gebouwanalyse door Irene Dekker en het verslag 'Beschermde Monumenten' van de Gemeente Arnhem.
Bij de renovatie in 1965 werd het dak van de molenschuur verwijderd. De houten constructie met de zeven ankerbalkgebinten is goed zichtbaar - foto: G.Berends.
(C) 2005 - Alle rechten voorbehouden