Zypendaal in 1753
In 1743 kocht Hendrik Willem Brantsen huis en landgoed Zypendaal. Tien jaar later gaf hij landmeter Willem Leenen de opdracht om het grondstuk in kaart te laten brengen. Leenen was de provinciale landmeter van Gelderland en was in die functie in 1745 de opvolger van Isaac van den Heuvel.
Tussen 1762 en 1764 liet Brantsen een geheel nieuw buitenverblijf bouwen en dat landhuis bestaat heden ten dage nog als Huis Zypendaal. Architect van het nieuwe zomerverblijf van de regentenfamilie Brantsen was de Arnhemse stadstimmerman Hendrik Viervant (1778-1775).
Leenen’s gekleurde kaart op perkament geeft een prachtig beeld van een 18e eeuwse buitenplaats.
Op dit detail zien we het grondplan van het oude huis links naast de formele Franse tuin. De tuin was in opdracht van de vroegere eigenaar mr. Willem van Bayen aangelegd.
Ten noordoosten van het huis, aan de voet van de Bixberg, ligt de sprengkop (‘Sours’ = bron) van de Jansbeek.
Het gedeelte rondom de huidige grote vijver van Sonsbeek is in 1914 door de toenmalige rentmeester van Sonsbeek Kuyk bij een artikel uit 1914 over de geschiedenis van Sonsbeek nagetekend. Met stippellijnen gaf hij de situatie rond 1914 aan. Daarin is goed te zijn dat de vijver (met eiland) veel groter was dan in de 18e eeuw en veel meer gelijkenis vertoont met de huidige omvang.
De twee 18e-eeuwse vijvers (‘Wijer’) zijn vooral stuwbekkens, die twee watermolens aandrijven. De Jansbeek heet op de kaart dan ook ‘Moole Beek’. De linkermolen wordt in het cartouche (omschrijving) toegeschreven aan ‘G. Naberman’. De molen staat daarom bekend als de Nabermanmolen en lag ter hoogte van de huidige Parkweg. Die weg is ook met stippellijnen aangegeven. Boven de Nabermanmolen zien we dat de beek gevoed wordt met een tweede sprengkop (‘Sours’).
De molen rechts staat op de plek van de huidige grote waterval en heette de Gelderse watermolen.
Het cartouche van de kaart met de omschrijving van en de opdracht tot de kaart.
Literatuur
Caderius van Veen, D. & Ploeg, H. van der (z.jr./2000). Verliefd op Arnhem. Arnhem: Arnhemse Courant/Gelders Dagblad. Gebonden editie van delen 1 t/m 4. p. 31.
Donkersloot-Vrij M. (2003). Repertorium van Nederlandse kaartmakers 1500-1900. Utrecht.
URL: http://www.maphist.nl/Repertorium_van_Nederlandse_kaartmakers.pdf
Dunk, Th. H. von der (1997). Viervant in Gelderland. De opkomst van een Arnhems geslacht van bouwmeesters in de achttiende eeuw. Een tweede overzicht van een architectonisch familie-oeuvre.
In: Bijdragen en Mededelingen Gelre, deel LXXXVIII, 1997, pp. 102-139.
Genugten, C. van der & Jas, J. (2003). Mooi Gelderland. Handboek Gelders Landschap en Geldersche Kasteelen. Arnhem: Gelders Landschap en Geldersche Kasteelen. pp. 98-99.
Iddekinge, P.R.A., e.a. (Eds.) (1982/1983). Ach Lieve Tijd. 750 jaar Arnhem, de Arnhemmers en hun rijke verleden. Arnhem/Zwolle: De Gelderse Boekhandel - Uitgeverij Waanders. Deel 4, pp. 90-93.
Knap, W. W.G.Zn. & Vergouwe, G.F.C. (1933). Arnhem 1233-1933. Gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van het zevende eeuwfeest van Arnhems’ stedelijk bestaan. Arnhem: N.V. Drukkerij en Uitgevers-Maatschappij De Vlijt. pp. 239, 240, 296-300.
Kuyk, G.A. (1914). De geschiedenis van het landgoed Sonsbeek bij Arnhem.
In: Bijdragen en Mededeelingen Gelre, deel XVII, 1914, pp. 85-119.
Markus, A. (1906). Arnhem omstreeks het midden der vorige eeuw met geschiedkundige aanteekeningen. Arnhem: Gijsbers & Van Loon, 1975; ongewijzigde herdruk van de uitgave uit 1906. pp. 482.
Monchy, S.J.R. de (1933). Een blik op den plattegrond van Arnhem. In: Arnhem Zeven Eeuwen Stad. Officieel gedenkboek. Arnhem: Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande N.V. Boekverkoopers, 1933; pp. 7-19. p. 71.
Monchy, S.J.R. de (1946). Twee ambtsketens. Herinneringen uit mijn burgemeesterstijd.
Arnhem: Van Loghem Slaterus pp. 79-89.
Nijhoff. Is. An. (1828). Wandelingen in een gedeelte van Gelderland, of geschiedkundige en plaatsbeschrijvende beschouwing van de omstreken der stad Arnhem. Arnhem: Paulus Nijhoff; vierde druk, 1e druk 1820. pp. 87-88.
Potjer, M. (2005). Historische Atlas van Arnhem. Van Schaarsbergen tot Schuytgraaf. Amsterdam: SUN. pp. 31.
Schulte, A.G. & Schulte-van Wersch, C.J.M. (1999). Monumentaal groen. Kleine cultuurgeschiedenis van de Arnhemse parken. Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 47-50.
Ven, A.J. van de (1933). De oude buitenverblijven rondom de stad. In: Arnhem Zeven Eeuwen Stad. Officieel gedenkboek. Arnhem: Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande N.V. Boekverkoopers, 1933; pp. 187-223. pp. 201-202.
Afbeelding kaart:
W. Leenen (1753). Kaart van Zijpendael.
Gelders Archief, lade 19_78.
(C) 2005 - Alle rechten voorbehouden