Havenkraan
Havenkraan rond 1650 Plattegrond van J. Blaeu.
Kraan, 1551 Detail van een tekening van Johannis Gielis
In de loop der eeuwen zijn er drie typen havenkranen geweest bij de Rijnpoort en de Oude Haven. De eerste twee typen waren tredmolens; de hijs werd in beweging gezet door lopende mannen.
De eerste kraan werd gebouwd in 1449. In de loop der tijd werd ze regelmatig vernieuwd of opnieuw opgebouwd. Zo werd de kraan in 1526 en 1569 vervangen. Het uiterlijk en het mechanisme bleef tot het laatste kwart van de achttiende eeuw vrijwel gelijk. De kraan was een gemetseld rond gebouw met dikke muren, waardoor het iets weg had van een lage ronde toren. De kap op de toren kon met de giek gedraaid worden. In het ronde gebouw bevonden zich twee tredmolens met een doorsnee van ongeveer vijf meter, waarin meerdere mannen tegelijkertijd konden lopen. Via de giek en de overbrenging konden de zware goederen uit de schepen worden gehesen.
Hulkestein e.o., 1551
Havenkraan ca 1574 Craen der staedt Arnhem
De kraan hierboven is afgebeeld op een kaart uit 1574/1575 die een geschil over verlanding bij het veer van de Praets naar de stad inzichtelijk moest maken.
In 1610 werd deze kraan verplaatst van de Rijnpoort naar de, in 1603 aangelegde, haven. De nieuwe ligging van de kraan aan de weg de Nieuwe Kraan wordt o.a. getoond op de plattegrond van J. Blaeu uit 1649.
Oude Haven e.o., 1649
Havenkraan, rond 1800 Duidelijk zichtbaar is het tredgedeelte binnenin de molen. Op de achtergrond Klingelbeek (rechts van de kraan) en duunoog (Duno) direct links van de kraan. Vernieuwde (1782) havenkraan.
In 1782 werd de kraan helemaal vernieuwd, wat te zien is op bovenstaande tekening uit 1808. Het gemetselde gebouw verdween en de kraan werd helemaal opgetrokken uit hout. Dit is dus het tweede kraantype
Een tijdgenoot beschrijft de tredmolen als volgt:
(De kraan) is een hout gebouw, sijnde van binnen voorzien mit een van buyten uytstekende windasbalk en van binnen mit twee grooten raaden draayende aan een overent staande balk, daar de pakgoederen mee opgeloopen worden, staande booven op den dijk van de haaven, sijnde int jaar1782 int geheel verneut.
Bron: Jan Willem Gensel, Beschrijving der Stadt Arnhem, 1787.
Havenkraan, 1926 De kade staat onderwater door de grote overstroming in 1926. Stoomhijskraan sinds 1824. Rechts de brugwachterswoning.
In 1824 werd de houten kraan met tredmolen uit de 18de eeuw vervangen door een ijzeren stoomhijskraan, die tot de Tweede Wereldoorlog dienst zou blijven doen.
De kraan stond vlak bij de schipbrug, westelijk van de brugwachterswoning.
Rijnkade en schipbrug, 1900
Schipbrug, oude haven en kade. De stoomhijskraan staat op de kade, links van de schipbrug.
Literatuur
Aalbers, P.G. (1998). Justitiae Sacrum. Zeven eeuwen rechtspraak in Arnhem.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. p. 88.
Gensel, J.W. (1787). Beschrijving der stadt Arnhem, behelzende haar begin, opkomst en lotgevallen, alsmede de voornaamste gebouwen van kerken, cloosters, poorten en andere gestichten; mit egte bijlaage.
Gepubliceerde en geredigeerd door: Sloet, J.J.S. Baron (1911). Beschrijving van Arnhem.
In: Bijdragen en Mededelingen Gelre, 1911, deel XIV, pp. 319-394, p. 325.
Graswinckel, D.P.M. (1933). Een wandeling door Arnhem in vroegere eeuwen.
In: Arnhem Zeven Eeuwen Stad. Officieel gedenkboek.
Arnhem: Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande N.V. Boekverkoopers, 1933; pp. 123-185, p. 127.
Janssen, G.B. (1999). Arnhemse molens en hun geschiedenis.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 37-40, 72, 73.
Potjer, M. (2005). Historische Atlas van Arnhem. Van Schaarsbergen tot Schuytgraaf. Amsterdam: SUN. pp. 24, 28.
Wientjes, R.C.M. (1995). Een heerlijkheid in de bocht. Kaartboek van de polder Meinerswijk bij Arnhem.
Zwolle: Waanders. pp. 12-14.
Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Gelders Archief en Bibliotheek Arnhem.
Foto's 2005-2007: Stijn de Vries.
Haven 1874 Tussen de haven en de schipbrug de stoomhijskraan.
(C) 2005 - Alle rechten voorbehouden