Hessenwegen rond Arnhem

Over de Veluwe ten noorden van Arnhem lopen, ondanks het oprukkend asfalt, nog vele brede zandwegen over de heide en door de bossen. Over enkele van deze zandwegen reden vanaf het begin van de 17e eeuw grote brede wagens en karren afkomstig uit Midden-Duitsland. Ze volgden aanvankelijk bestaande zandwegen, maar al snel trokken de zware wagens eigen sporen door het landschap. Zo ontstonden de ‘Hessenwegen’ waarvan rond Arnhem een klein deel bewaard is gebleven. Er is veel onduidelijkheid en geheimzinnigheid rondom deze oude handelswegen. De literatuur spreekt elkaar op bijna alle punten (routes, wagentype, bespanning, handelswaar) tegen. Arneym wil een tipje van de sluier oplichten en neemt daarbij de tracés van de Hessenwegen op het grondgebied van Arnhem als uitgangspunt. In aanvullende pagina’s wordt aan de hand van recente literatuur een beeld geschetst van de achtergronden van de Hessenwegen.

Gevelsteen Hessenwaagen Voormalige Hessenherberg in de Thomas a Kempisstraat in Zwolle.

Terlet

De hoofdroute van de Hessenwagens liep vanaf de 17e eeuw van Zwolle, via de Noord-Veluwe naar Amsterdam. De handelaars van de Amsterdamse stapelmarkt wilden eigen verbindingen met steden in Midden- en Zuid-Duitsland en onafhankelijk zijn van de concurrerende havens en stapelmarkten van Hamburg en Bremen. Vandaar dat de Amsterdammers de voorkeur gaven aan het vervoer over land via de IJsselsteden. Dat garandeerde bovendien een nauwkeurige aankomst van de goederen vóór het begin der jaarmarkten.
Een nevenroute liep van Amersfoort via Barneveld-Kootwijk-Hoenderloo-Beekbergen-Klarenbeek naar Deventer. Dit traject kende weer verschillende varianten, waarvan de vertakkingen naar Zutphen en Doesburg de belangrijkste waren.
Het grondgebied van het schependom Arnhem werd ‘geschampt’ door het tracé naar Zutphen en Doesburg. De noordoostelijke grenspunt van Arnhem lag bij de hoeve ‘Ter Leth’ (nu Zweefvliegcentrum Terlet). Die boerderij diende als pleisterplaats en uitspanning (de paarden werden uitgespannen) voor de hessenwagens. Vanaf Terlet in westelijke richting reden de wagens dan naar Deelen. Daar konden ze weer kiezen, via Otterlo naar Barneveld of naar Hoenderloo en dan richting het westen. Vrachtrijders die vanaf Terlet naar het oosten gingen via de Terletse Heide, langs het ‘Hessengat’ – een waterplaats -, naar de IJssel en verder naar Duitsland.
Wagens die rond Hoenderlo een iets noordelijker koers volgden, vonden rust en onderkomen in ‘de Woeste Hoeve’, vijf kilometer boven Terlet. Ten noorden van de Woeste Hoeve liep dan weer het meest gebruikte deel van dit middentraject: naar Beekbergen en dan naar Deventer. Op 18e- en vroeg-19e eeuwse kaarten komt de benaming ‘Hessenwegen’ niet of nauwelijks voor. Een uitzondering hierop is de route Barneveld-Meulunteren-De Ginkel-Arnhem.

Hessenweg Terletse Heide

Naar Arnhem

Op de topografische kaarten, die onder leiding van Maximilian de Man tussen 1802 en 1812 van de Veluwe werden gemaakt, komt op het Arnhemse grondgebied de naam 'Hesseweg' voor. Het betreft hier een belangrijke zuidwestelijke trajectvariant van de Hessenroutes vanaf Barneveld. De wagens reden via Meulunteren naar de rustplaatsen ‘de Ginkel’ of ‘Planken Wambuis’. Bij het naderen van de grens van het schependom Arnhem, ter hoogte van de Koningsweg, volgden de wagens een traject dat gedeeltelijk parallel liep aan de oudere Hanzeweg van Arnhem naar Harderwijk. Vervolgens reden de Hessenwagens langs en over Warnsborn en Mariëndaal richting het Drielse veer of de Arnhemse schipbrug (sinds 1603). Vandaar ging het naar Nijmegen en Duitsland. Een alternatieve route liep via Westervoort en Gendringen naar het Duitse grondgebied. Dat traject had ook een aftakking naar Doesburg om van daaruit de IJssel en de Veluwe over te steken. De route Nijmegen-Arnhem en het Westervoort-Arnhem zal door de brede Hessenwagens waarschijnlijk niet veel gebruikt zijn. De ondergrond van de Betuwe en ’t Broek’ was niet bepaald geschikt voor zwaar vrachtvervoer.
Dat de Hessenwagens ook de wegen op de Veluwe ruïneerden blijkt uit de opdracht die het Arnhemse stadsbestuur in 1788 uitvaardigde. Ter gelegenheid van een bezoek van stadhouder Willem V aan de stad werden de wielgeulen van de Hessenwegen tussen ‘de Ginkel’ en Dieren gedicht en vervolgens glad gemaakt. Zo kon de stadhouder, die het in die jaren door de patriottische opstanden toch al moeilijk had, zonder al te veel gehobbel zijn bestemming bereiken.

Amsterdamseweg, 1802-1812

Op de kaart van De Man hierboven zien we de omgeving van de Amsterdamseweg ter hoogte van het landgoed ‘Ligtenbeek’ en de ‘Vijverberg’ (midden van de afbeelding). Grofweg is dit het gebied tussen de Schelmseweg (de weg die onderaan de afbeelding van rechts naar links loopt) en de huidige Koningsweg naar s’Koonings Jaght.
Helemaal rechtsonder op dit detail van de kaart van De Man beginnen twee wegen, die worden weergegeven door een donkere lijn en vlak daarboven een lichtbruine lijn. De donkere lijn wordt even verderop ‘Postweg’ genoemd en volgt het traject van de huidge Amsterdamseweg. De lichtbruine lijn is de ‘Hesseweg’. Opvallend is dat de Hesseweg al voor de Schelmseweg begint. Ter hoogte van Ligtenbeek, bij ‘de Leemkuil’, splitst de weg zich. Het rechter-noorder-gedeelte volgt het traject van de Harderwijkerweg, over de schaapsdrift van Warnsborn, richting Otterloo. De linker-zuider-route gaat met een boog om het reliëf- en bosrijke gebied van de Vijverberg heen om na het bosgedeelte richting de Ginkel te gaan. De weg blijft parallel lopen aan wat nu de Amsterdamseweg is en volgt het traject van de huidige Wekeromseweg.
Op de kaart hieronder hoe de brede en zware Hessenwagens hun weg kozen naar de schipbrug van Arnhem.

Hesseweg over Warnsborn Detail van de topografische kaart van de Veluwezoom, M.J. de Man, 1802-1812.

Middenboven op de afbeelding zien we weer ‘Hesseweg’ staan bij de Schelmseweg, de plek waar we op de vorige kaart onze reis langs de Arnhemse Hesseweg hebben gestopt. Iets ten zuiden van de huidige Marislaan kruist de Hessenweg de Postweg (=Amsterdamseweg) en daalt via Heijenoord de Arnhemse stuwwal af. Even oostelijk van het Elisabeths Gasthuis gaat de weg naar Onderlangs om dan de schipbrug te bereiken.

Links op de afbeelding zien we ‘De Hes’. Markus schrijft hierover: “Op de grens der gemeente voorbij de suikerfabriek van den Heer van Embden stond eene uitspanning “den Hes” van J. Gerritsen met een schilderachtige watermolen; de schone waterpartijen bij de prachtige landelijke omgeving trokken veel schilders tot zich. De naam van deze landelijke herberg is ontleend aan de vele “hessekarren” en hare begeleiders, welke met hunne goederen uit Pruisen komende om de stad heen trokken en hier pleisterden.”
Janssen zegt in zijn beschrijving van watermolen De Hes niets over de Hessewagenroute. Hij zegt dat de molen is gebouwd door wapensmeden uit Solingen, Duitsland.
Het is echter zeer goed mogelijk dat een alternatieve route via Onderlangs en de Klingelbeeksweg heeft gelopen. Na “De Hes” zouden dan de wagens via Mariëndaal de heuvels ingetrokken kunnen zijn om daar de aansluiting te vinden bij de andere Hessenroutes.

Watermolen Hes, 1820

Hessenwegen achtergronden

Literatuur

Bemmel, H.Chr. van (2006). Willem V bezoekt de ‘Lichtstad’ Arnhem in 1766 en 1788.
In: Arnhem de Genoeglijkste, 2006, jrg. 26, nr.4 (themanummer ‘Lezen over Gelderland’), pp. 136-141.

Bijlsma, R.J. e.a. (2001). Bospaden voor bosplanten. Bospaden en –wegen als transportroute, vestigingsmilieu, refugium en uitvalsbasis voor bosplanten.
bosplanten. Wageningen: Alterra. pp. 21-23.

Fockema Andreae, S.J. (1957). Hessenwegen. Amsterdam: Mededelingen der Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde, Nieuwe Reeks, deel 20, nr. 11, pp. 283-301.

Fraanje, L. (2006). De Hessenwagen op tekening. In: De Veluwenaar, jrg. 14 (2006), nr. 4, p. 11. ‘De Veluwenaar’ is het kwartaalschrift van de Stichting Jac. Gazenbeek.

Fuhrmann und Schneidermuseum Frammersbach. URL: http://www.fuhrmannundschneidermuseum.de/

Gazenbeek, J. (2004). Langs oude hessenwegen. Deel 1 Ook een weg heeft zijn historie. In: De Veluwenaar, jrg. 12 (2004), nr. 2, p. 4-5.
‘De Veluwenaar’ is het kwartaalschrift van de Stichting Jac. Gazenbeek. Reprint van het oorspronkelijke artikel uit 1948.

Gazenbeek, J. (2004). Langs oude hessenwegen. Deel 2 Uitspanningen vertellen over verleden tijd. In: De Veluwenaar, jrg. 12 (2004), nr. 3, p. 10-11.
‘De Veluwenaar’ is het kwartaalschrift van de Stichting Jac. Gazenbeek. Reprint van het oorspronkelijke artikel uit 1948.

Jac. Gazenbeekstichting. URL: http://www.gazenbeekstichting.nl/hessenwagen.htm

Janssen, G.B. (1999). Arnhemse molens en hun geschiedenis. Utrecht: Uitgeverij Matrijs. p. 36.

Leyden, F. (1940). Oude wegen op de Veluwe.
In: Bijdragen en Mededeelingen Gelre, 1940, deel 43, pp. 93-152.

Man, M.J. de (1802-1812). Topographische kaart van de Veluwe en de Veluwezoom.
Uitgegeven met een inleiding van K. Zandvliet door Uitgeverij Canaletto in Alphen a/d Rijn (1984).

Markus, A. (1907). Arnhem omstreeks het midden der vorige eeuw met geschiedkundige aanteekeningen. Arnhem: Gijsbers & Van Loon, 1975; ongewijzigde herdruk van de uitgave uit 1907. pp. 472.

Matser, M. (2006). De Hessenweg van en naar Zwolle. In: De Veluwenaar, jrg. 14 (2006), nr. 4, p. 8-10. ‘De Veluwenaar’ is het kwartaalschrift van de Stichting Jac. Gazenbeek.

Petersen, J.W. van (2002). Reizen is Tol betalen. De verkeersontwikkelingen in en om het gebied van Rijn en IJssel tot de Bataafse omwenteling van 1795. Aalten: Fagus.

Pieko, L.A.J. (1993). De passagie der Hessencarren. Over Hessen en Hessenwegen. Oldenzaal/Lochem: Witcam-De Bruyn/Lega Industrie.

Pol, J.J.G., van der (1995). Zijn Hessenwegen misschien ouder dan de weg naar Rome? In: De Zandloper, 1, pp. 10-14.

Schaap, K. (1986). De grensbepalingen voorafgaande aan de kadastrale delimitatie.
In: Schaars, A.H.G. & Veldhorst, A.D.M. (Eds) (1986). Kadastrale Atlas van Gelderland 1832 Arnhem.
Arnhem: Stichting Werkgroep Kadastrale Atlas Gelderland; pp. 20-24.
Streng, J.C. (1997). 'Stemme in staat'. De bestuurlijke elite in de stadsrepubliek Zwolle 1579-1795. Hilversum: Verloren. pp. 75-76.

Veldhorst, A.D.M. (1965). Uit de geschiedenis van het nationale park 'De Hoge Veluwe'. In: Boor en spade: verspreide bijdragen tot de kennis van de bodem van Nederland, nr 14, pp. 114-137.

Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur, Bibliotheek Arnhem (o.a. Gelderland in Beeld), Gelders Archief (o.a. Topografische Historische Atlas), Historisch Museum Arnhem en Jac. Gazenbeekstichting Lunteren.
Foto’s: Stijn en Jan de Vries.

Deze pagina afdrukken