Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
    De Boerderij
    Sonsbeek Paviljoen / Theeschenkerij
    Witte Villa
    Huis Zypendaal
       Zypendaal voor 1753
       Kaart Zypendaal 1753
       Laatste Brantsens (1)
       Laatste Brantsens (2)
       Laatste Brantsens (3)
       Laatste Brantsens (4)
       Na de Brantsens (1)
       Na de Brantsens (2)
    Molens Jansbeek
    Witte Watermolen
    Watermuseum/Begijnenmolen
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap
Contact

Huis Zypendaal

Inhoud

Overzicht
Geschiedenis
Beschrijving
Tijdgenoten over Zypendaal
Literatuur


 

Zijpendaal front 2005



Naar boven

Overzicht

Naam: Huis Zypendaal
Adres: Zypendaalseweg 44, Arnhem
Bouwjaar: 1742
Stijl: 1760: classicisme;
Architect: 1760: Hendrik Viervant
Opdrachtgever: 1760: Hendrik Willem Brantsen
Verbouwingen/restauraties: 1883-1884 o.l.v. dr. P.J.H. Cuypers
Gebruik bij oplevering: woonhuis
Gebruik anno 2005: kantoor Stichting Het Geldersch Landschap en de Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen. In het koetshuis en de oranjerie zijn de kantoren van het Gelders Genootschap


 


Naar boven

Geschiedenis

Huis Zypendaal (uitspraak ‘Siependaal’) is een buitenplaats, in de jaren 1762-1764 gebouwd voor de rijke en machtige Arnhemse regentenfamilie Brantsen. De familie had al een groot woonhuis in de binnenstad (Bakkerstraat), maar wilde een buitenhuis voor de zomermaanden. Daartoe had Hendrik Willem Brantsen en zijn vrouw Johanna Elisabeth de Vree in 1743 het landgoed gekocht van Willem van Bayen.
Omstreeks 1760 liet mr. Hendrik Willem Brantsen (stadssecretaris van Arnhem) het oude huis, dat rond 1650 was gebouwd (en toen ‘die Syp’ en ‘Sypendall’ genoemd werd) afbreken. De Arnhemse stadstimmerman Hendrik Viervant kreeg de opdracht een nieuw huis, iets ten zuidelijker van het oude huis, te bouwen. Dit kubusvormige huis is nu nog steeds de kern van het huidige Huis Zypendaal.
Op 27 juli 1764 legde Hester Henriëtte Bransten, een nichtje van Derk Willem Abraham Brantsen, die op zijn beurt de zoon was van Hendrik Willem, de steen voor de bouw van een oranjerie bij het huis.
In 1803 werd de formele ‘Franse’ aanleg vervangen door een tuin in ‘Engelse’ landschapsstijl, naar een ontwerp van tuinarchitect J.P. Posth. Die behoorde tot de eerste ontwerpers in Gelderland die zich bij vernieuwingen niet beperkten tot delen van de tuin, maar de gehele aanleg aan revisie onderwierpen. Zo had hij als tuinman ook het landgoed Rosendael onder zijn hoede. Posth heeft de slingervijver om het huis en het grasveld met boomgroepen en paden ontworpen.
In 1863 haalde mr. W.G. Brantsen de Duitse landschapsarchitect C.E.A. Petzold naar Arnhem. Diens ontwerp voor Zypendaal en de Gulden Bodem wordt gekenmerkt door een bijzonder fraaie ruimtewerking.
In 1867 werden koetshuis en de oranjerie gebouwd naar ontwerp van de Arnhemse stadsarchitect F.W. van Gendt J.Gzn.
Een belangrijke verbouwing vond plaats in de jaren 1883-1884. De bekende architect dr. P.J.H. Cuypers maakte het verbouwingsplan, dat onder meer voorzag in een hoge toren aan de voorzijde van het huis. Zijn plan is slechts ten dele uitgevoerd. Aan de achterzijde werd een eenvoudige, maar` karakteristieke toren opgetrokken. Aan de voorzijde werd een vestibule toegevoegd, het dak werd aangepast en van twee dakvensters en een balustrade voorzien. Aan de zuidzijde van het huis werden balkons toegevoegd.
Omstreeks 1900 volgde nog een aanbouw op de zuidoosthoek, waardoor de rode salon ontstond. Enige jaren later kreeg deze aanbouw een verdieping.

Het huis bleef tot 1926 bewoond door de familie Brantsen, als laatste door Anita Agenes Clemetia Bohlen, de weduwe – sinds 1889 - van Willem Gerard Brantsen. Na het huwelijk met de Duitse officier Karl Leopold Eugen graaf von der Goltz in 1894 ging dochter Alwina en haar man op het Jachthuis op het landgoed de Gulden Bodem, dichtbij huis Zypendaal, wonen. De weduwe baronesse Anita Brantsen-Bohlen bleef tot haar overlijden op 21 april 1926 de enige hoofdbewoner.
Nog tijdens het leven van de barones, op initiatief van graaf Von der Goltz, al met de gemeente Arnhem onderhandeld over de verkoop van het kasteel en de 'plaats'. Een voorstel van B & W in 1925 om het landgoed voor ƒl 450.000,00 te kopen, werd echter door de gemeenteraad verworpen. Daarop kocht, in een ‘grootmoedige daad’, dr. J.C. Hartogs, directeur en oprichter van de N.V. Nederlandsche Kunstzijdefabriek (ENKA) in datzelfde jaar het landgoed. Hij betaalde er ƒl 405.000,00 voor. Hartogs gaf het direct in bruikleen aan de gemeente en stond toe dat van het park kosteloos gebruik kon worden gemaakt door de Arnhemse bevolking. In 1930 kocht, door financiële problemen bij de opvolger van de ENKA, de AKU, de gemeente Arnhem alsnog het landgoed. Voor de totale oppervlakte van 59 hectare werd ƒl 375.000,00 betaald.
Na de Tweede Wereldoorlog vestigden diverse diensten van de Koninklijke Lucht- en Landmacht hun bureau in huis Zypendaal.
In 1975 kwam het huis en het koetshuis door langdurige erfpacht in handen van Geldersche Kasteelen. De gemeente Arnhem verbond hieraan de voorwaarde van een culturele bestemming. Na een ingrijpende restauratie, werd het kantoor van de Stichting Het Geldersch Landschap en de Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen op Zypendaal gevestigd en werd de hoofdverdieping ingericht en opengesteld voor het publiek.


 


Naar boven

Beschrijving

De interieurdecoratie is voor een belangrijk deel nog uit de 18e eeuw, hoewel er aanpassingen zijn gedaan gedurende latere verbouwingen en tijdens de restauratie. Uit de bouwtijd stamt bijvoorbeeld de bijzondere marmeren vloer in de gang, waarin een kettingmotief is ingelegd.
De hoofdverdieping is ingericht, waarbij het door bruiklenen en schenkingen mogelijk werd objecten die tot de oorspronkelijke inboedel van het huis hebben behoord te tonen. De collectie familieportretten van de familie Brantsen, die de basis vormde voor de oprichting van de Brantsen van de Zyp Stichting, is grotendeels op Zypendaal teruggekeerd. Ook zilver, reissouvenirs en onderscheidingen verwijzen naar de familie Brantsen. Het wonderlijke ‘Mannetje van de Zyp’, een beeldje van een jongetje met een drinkkan, keerde ook op Zypendaal terug.

De drie verschillende tuinontwerpen rondom het huis zijn nog goed te herkennen. De Franse aanleg uit de 18de eeuw, de ingrepen van Posth uit het begin van de 19de eeuw en de aanpassingen van Petzold rond 1863.
De, op een terras gelegen, tuin tussen oranjerie en koetshuis werd na de restauratie van Zypendaal opnieuw aangelegd. Hij bestaat uit langgerekte borders met een grote variatie aan vaste planten en een gazon met rozenstruiken. Het ontwerp is van mevrouw M.E. Canneman-Philipse.
De vijvers rondom het kasteel zijn leefgebied van onder andere de ijsvogel en grote gele kwikstaart. De ijsvogel broedt in de steilrand achter het huis in een zelfgegraven nest. De grote gele kwikstaart broedt in holten in de buurt van het huis. In 2003 zelfs in de regenpijp, waar die boven de vijver uitmondt. Gelukkig was het een droog voorjaar en is het nest niet weggespoeld.




 


Naar boven

Tijdgenoten over Zypendaal

Een wandeling door Zijpendaal, ca 1828

“Maar wanneer men den Bakenberg verlaat (…) dan komt men (…) tot ZIJPENDAL (…).
Door hetzelve slingert een pad, over den zacht afhellende grond, langzaam naar beneden, en brengt den over de schoone ligging der omgelegen streek verrukten wandelaar bij den grooten ingang der laats genoemde plaats, waar hij zich bij den tuinman, onder wiens geleide alleen den vreemdeling de wandeling op dezelve toegestaan wordt, behoort te vervoegen.
Het valt spoedig in het oog, dat weinige plaatsen voor eenen fraaijen aanleg zo voordeelig kunnen gelegen zijn. Immers, wat kan men zich daartoe schooner denken dan een lagchende vallei, aan alle zijden, maar vooral ten noorden en oosten, door hooge heuvels ingesloten, waar, onder verscheidenheid van zwaar geboomte, op verschillende plaatsen, rijke bronnen ontspringen. Het water dezer bronnen, van alle kanten te zamen loopende deelt zich aan eenen grooten vijver mede, die nu den oorsprong geeft aan de beek, de St. Jansbeek genoemd, welke eerst het naburige Sonsbeek verfraait en korenmolens ronddrijft, vervolgens door denstad loopt en zich eindelijn in den Rijn stort.

Uit: Nijhoff. Is. An. (1828). Wandelingen in een gedeelte van Gelderland, of geschiedkundige en plaatsbeschrijvende beschouwing van de omstreken der stad Arnhem.
Arnhem: Paulus Nijhoff; vierde druk, 1e druk 1820. pp. 87-88.



De Gemeenteraad verwerpt de aankoop van Zypendaal, 1925

“Graaf von der Goltz, de echtgenoot van de eigenaresse, Gravin von der Goltz-Baronesse Brantsen van de Zijp, deed in 1924 aan het Gemeentebestuur weten, dat het landgoed zou worden verkocht. De Gemeente werd echter allereerst in de gelegenheid gesteld een bod te doen.
(…)
Na moeizame onderhandelingen waren we zoover gekomen dat de eigenares bereid was het geheele eigenlijke landgoed Zijpendaal, waartoe natuurlijk ook het kasteel met koetshuis en oranjerie behoorde, voor f 450.000.- aan de gemeente te verkoopen.
Het werd een moeilijke strijd in den Raad. Wij hadden te kampen tegen een vereniging van greoepen, van wie de eene zeide: het is nu geen tijd om een landgoed te koopen; de tweede het bezit van Zijpendaal is voor de Gemeente wel wat waard, maar de prijs is te hoog; de derde: ge hebt U bang laten maken door Graaf von der Goltz, die het goed heusch niet voor sloop verkoopen zal; de vierde: er zal geen vreemdeling en geen enkele nieuwe ingezetene méér komen, wanneer we Zijpendaal koopen, Arnhem heeft natuurschoon genoeg; de vijfde laten we maar de helft van Zijpendaal koopen.
(…)
Met 24 tegen 10 stemmen vereenigde de Raad zich ten slotte met de motie, die het uitsprak dat hij Zijpendaal wel voor f 350.000.- wilde koopen, dus f 100.000 minder. (Handd. van den Raad 26 januari en 2 maart 1935)
Ik wist dat dit bod onaannemelijk zou zijn.
Zijpendaal was verloren en met angst wachtte ik af, hoe zich het lot van dit heerlijke stuk natuur voltrekken zou.

Uit: Monchy, S.J.R. de (1946). Twee ambtsketens. Herinneringen uit mijn burgemeesterstijd.
Arnhem: Van Loghem Slaterus pp. 80-81.


 


Naar boven

Literatuur

Caderius van Veen, D. & Ploeg, H. van der (z.jr./2000). Verliefd op Arnhem.
Arnhem: Arnhemse Courant/Gelders Dagblad. Gebonden editie van delen 1 t/m 4. p. 31.

Iddekinge, P.R.A., e.a. (Eds.) (1982/1983). Ach Lieve Tijd. 750 jaar Arnhem, de Arnhemmers en hun rijke verleden.
Arnhem/Zwolle: De Gelderse Boekhandel - Uitgeverij Waanders. Deel 4, pp. 90-93.
Knap, W. W.G.Zn. & Vergouwe, G.F.C. (1933). Arnhem 1233-1933. Gedenkboek uitgegeven ter gelegenheid van het zevende eeuwfeest van Arnhems’ stedelijk bestaan.
Arnhem: N.V. Drukkerij en Uitgevers-Maatschappij De Vlijt. pp. 239, 240, 296-300.

Markus, A. (1906). Arnhem omstreeks het midden der vorige eeuw met geschiedkundige aanteekeningen.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon, 1975; ongewijzigde herdruk van de uitgave uit 1906. pp. 482.

Monchy, S.J.R. de (1933). Een blik op den plattegrond van Arnhem.
In: Arnhem Zeven Eeuwen Stad. Officieel gedenkboek.
Arnhem: Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande N.V. Boekverkoopers, 1933; pp. 7-19. p. 71.

Monchy, S.J.R. de (1946). Twee ambtsketens. Herinneringen uit mijn burgemeesterstijd.
Arnhem: Van Loghem Slaterus pp. 79-89.

Nijhoff. Is. An. (1828). Wandelingen in een gedeelte van Gelderland, of geschiedkundige en plaatsbeschrijvende beschouwing van de omstreken der stad Arnhem.
Arnhem: Paulus Nijhoff; vierde druk, 1e druk 1820. pp. 87-88.
Schulte, A.G. & Schulte-van Wersch, C.J.M. (1999). Monumentaal groen. Kleine cultuurgeschiedenis van de Arnhemse parken.
Utrecht: Uitgeverij Matrijs. pp. 47-50.

Ven, A.J. van de (1933). De oude buitenverblijven rondom de stad.
In: Arnhem Zeven Eeuwen Stad. Officieel gedenkboek.
Arnhem: Hijman, Stenfert Kroese en Van der Zande N.V. Boekverkoopers, 1933; pp. 187-223. pp. 201-202.



Afbeeldingen uit bovenstaande literatuur en Gelders Archief.
Foto’s 2005: Stijn de Vries.


 


Naar boven

Zypendaal voor 1753

 

Kaart Zypendaal 1753

 

Laatste Brantsens (1)

   

Laatste Brantsens (2)

   

Laatste Brantsens (3)

   

Laatste Brantsens (4)

   

1 2

Volgende



Naar boven

Printerversie