Startpagina
Geschiedenis tot 1900
Geschiedenis 1900 - heden
Vesting Arnhem
Monumenten binnenstad
Monumenten buitenstad
Kerk, Klooster, Graf
Scholen
Straten en Pleinen
Sonsbeek en Zijpendaal
Architecten
Verdwenen monumenten
Ambacht en Industrie
Verkeer en Vervoer
    Treinstations
    Tram & Trolley
    Eerste auto 1896
    Vliegtuigongeluk 1910
    Havenkraan
    Rijnloop
    Rijnbrug
    Hanzeweg
    Hessenwegen
Kaarten en Plattegronden
Gezichten op Arnhem
Arnhemmers
Bronnen
Thema's
Wandelen en Fietsen
Sitemap

Aviateur Clément van Maasdijk verongelukt

Inhoud

Herinneringen aan Clément van Maasdijk
De eerste Nederlandse vlucht: Jan Hilgers
De vlucht van Van Maasdijk
Begraven en gedenken
Leven van Van Maasdijk
Literatuur


 

Van Maasdijk in zijn 'Sommer'



Naar boven

Herinneringen aan Clément van Maasdijk

Arnhem houdt door vier concrete ‘monumenten’ de herinnering levend aan Clément van Maasdijk, één van de eerste luchtvaartpioniers van Nederland. De aanleiding voor deze ‘herinneringsplaatsen’ is een tragische: de dood van Van Maasdijk op 27 augustus 1910. Tijdens een oefenvlucht op het landgoed Warnsborn boven de heide bij Schaarsbergen, ter voorbereiding op een vliegshow op dezelfde plek, stortte hij met zijn ‘Sommer-dubbeldekker’ neer.
De Warnsbornse heide, waar het ongeluk plaats vond, wordt sindsdien ook wel het ‘heitje van Maasdijk’ van genoemd. Daar bevindt zich, op het hoogste punt, een gedenksteen (1).
Aan de Kemperbergerweg in Schaarsbergen, om exact te zijn aan het kerkpad tegenover de NIVBR, staat een borstbeeld van Clément van Maasdijk (2). Dit beeld stond oorspronkelijk op zijn graf op de begraafplaats Moscowa. Het graf van Van Maasdijk, een eenvoudige grijze grafsteen, is daar nog steeds te bezoeken (3).
De laatste herinnering aan de piloot Van Maasdijk is de laan met zijn naam op het defensieterrein Klein Heidekamp (o.a. Oranjekazerne) tussen de Koningsweg en de Deelenseweg (4).


 

Maasdijk in Arnhem eo



Naar boven

De eerste Nederlandse vlucht: Jan Hilgers

Op zondag 27 juni 1909 vloog bij het Brabantse Etten-Leur de Franse graaf, van Russische afkomst, Charles de Lambert in een Wright Flyer als eerste in het Nederlandse luchtruim.

In 1910 ontstond in de prille Nederlandse luchtvaartkringen een race om de eerste vlucht van een Nederlandse piloot (aviateur) boven Nederlands grondgebied.
Toen Clément van Maasdijk inging op het verzoek van de Heerenveense VVV en de sportvereniging Thialf om tussen 31 juli en 4 augustus een vliegdemonstratie te geven, kwamen de Haagse automobielfabrikanten Verwey en Lugard in actie. Verwey en Lugard, die plannen hadden om op commerciële basis vliegtuigen te produceren, haalden ijlings hun technische medewerker Jan Hilgers terug uit Frankrijk. Hilgers volgde daar, bij de fameuze vliegenier Louis Blériot, vlieglessen. Op de Doesburger Heide bij Ede maakte Jan Hilgers op 29 juli 1910 als eerste Nederlandse vliegenier in zijn ‘Blériot XI’ een vlucht boven Nederlandse bodem. Verslaggevers van de Arnhemsche Courant waren ooggetuigen van die vlucht.
Verwey en Lugard hadden ook in Arnhem een filiaal. Op Steenstraat 100 hadden ze een autoverkooppunt en waren dealer van “F.I.A.T.”. Directeur van de Arnhemse vestiging was N.J. Stallinga.



 

Jan Hilgers



Naar boven

Eerste vlucht Jan Hilgers

 



Naar boven

De vlucht van Van Maasdijk

Van Maasdijk koos de volgende dag in Heerenveen op een proefvlucht vóór de eigenlijke demonstratie in een Sommer-tweedekker het luchtruim. Meer dan 4.000 mensen aanschouwden zijn vlucht. Bijna zes minuten hield hij het vliegtuig in de lucht en bereikte een hoogte van maximaal 120 meter.
Na de vliegshow in Heerenveen werd Van Maasdijk gecontracteerd voor een optreden in Den Haag van 14 tot 18 augustus vanaf het terrein Hanenburg. Het weer was zo slecht dat hij slechts een paar korte vluchten uitvoerde. Dat kwam Van Maasdijk op veel kritiek te staan, maar hij verdedigde zich door op de sterke wind te wijzen: '... de meesten beseffen niet, hoeveel gevaar er voor den avia-teur aan verbonden is, om te vliegen met weder, gelijk ik dit deed de drie keer in Den Haag'.
Uit heel Nederland krijgt Van Maasdijk verzoeken om vliegdemonstraties te geven. Een Arnhems comité weet hem vast te leggen voor een aantal vluchten vanaf het terrein Warnsborn bij Arnhem.
Het comité van deze “Arnhemsche vliegweek” bestaat uit een tiental Arnhemse notabelen. Voorzitter is G.J. Engelberts (directielid van de bankfirma ‘E.C Engelberts & Co’ in de Bakkerstraat 62 en zelf woonachtig op de Cordesstraat 2) en secretaris-penningmeester bankier H. Lamsvelt (Betuwsche Bank / Lamsvelt & Co, Willemsplein 5).
In het comité zit ook de eigenaar en bewoner van het landgoed Warnsborn, mr. H.W.J. Fockema.
Een ander opmerkelijk lid is notaris N. Th. Ladenius (Eusebiusplein 24). Zijn dochter Jeanne is de verloofde van Clement van Maasdijk.
Het comité verspreidt, in samenwerking met de plaatselijke VVV (“Reclamecommissie van V.V.V.”) en de Arnhemsche Courant, reclameposters voor de Vliegweek Arnhem. Het ontwerp van de reclameplaat is van de bekende Arnhemse illustrator G. van der Wal, die gebruik maakte van een “schets der vliegmachine “Biplan-Sommer”, aangeboden door een jeugdig vliegenthousiast, den heer Rob. Castendijk alhier”.
De ingang van het vliegterrein is aan de Kemperbergerweg bij de uitspanning ‘Rust Wat’. De organisatie spaart kosten noch moeite: er zijn kaartjes voor twee rangen à fl 1,00 en fl 0,50, 1000 stoelen, een fietsenstalling voor 1500 fietsen, muziek en buffetten. Soldaten zullen de vliegbaan vrijhouden. De politie controleert de toegang tot het terrein, zodat niemand zonder een geldig entreekaartje de vliegdemonstratie kan bijwonen. Er wordt een tijdelijke omnibusdienst in het leven geroepen. Voor fl 0,30 kan men vanaf de Zijpsche Poort naar het vliegterrein worden vervoerd. Men hoeft niet te laat te komen, want de eerste rit is om 14.00 uur, drie uur voor de aanvang van de vliegshow.
Na de vliegweek zal op woensdag 31 augustus in de Buitensociëteit aan de Utrechtseweg een feest worden gegeven.
Arnhem is in de ban van de a.s. vliegweek. Boekwinkels maken reclame voor boeken over de vliegkunst en de reclameaffiches vinden gretig aftrek.

Op zaterdag 27 augustus 1910 arriveert Van Maasdijk met zijn Arnhemse verloofde Jeanne Ladenius op het terrein om alles te inspecteren voordat de vliegweek de volgende dag aan aanvang neemt.
Ze egaliseren het terrein door met een zware wals, die achter de eigen auto wordt bevestigd, over het veld te rijden. Aan het ook aanwezige organisatiecomité geeft Van Maasdijk een uitleg over het vliegtuig. Als het comité hem vraagt een korte vlucht te maken, weigert hij omdat de wind op dat moment te sterk is.

Rond 18.00 uur 's avonds gaat de wind liggen en besluit Van Maasdijk alsnog een korte proefvlucht te maken. Na een korte controle neemt hij met zijn Sommer-biplan, een tweedekker gemaakt van buizen en doek, een aanloop van circa 70 meter, waarna het vliegtuig het luchtruim kiest. Op een hoogte van 50 meter cirkelt Van Maasdijk drie keer boven het vliegveld, maar bij de vierde rondgang gaat het mis. In een scherpe bocht over links vanaf een hoogte van 50 meter duikt het vliegtuig plotseling steil naar beneden. Van Maasdijk probeert wanhopig het toestel op te trekken, echter zonder succes. Achter de provisorisch ingerichte hangar op de heide stort de Sommer neer. De 25-jarige aviateur wordt verpletterd onder de 50 pk Gnôme-motor, die achter de vlieger geplaatst was. De motor was losgeraakt en op de borst Van Maasdijk terechtgekomen. Een in de haast opgeroepen arts constateert de dood en een vlag van de vliegweek wordt over het dode lichaam gelegd. De politie wordt gewaarschuwd en het stoffelijk overschot wordt per brancard overgebracht naar het Diaconessenhuis aan de Bovenbrugstraat in Arnhem. Daar wordt door dr. Renssen vastgesteld dat hij overleden is als gevolg van een schedelbasisfractuur.


 

Van Maasdijk kort voor de fatale vlucht Links, in het wit, zijn verloofde Jeanne Ladenius.



Naar boven

Begraven en gedenken

De beroering over het fatale ongeluk in Nederland, maar vooral in Heerenveen, is groot. Eén commentaar uit de Leeuwarder Courant: 'De menschen stonden stil en zeiden geen woord; ze keken elkander aan, nog maar half begrijpend dat het waar kon wezen: hij, de held van Heerenveen, nu dood, zoo kort na zijn eersten roem. . .'

Op dinsdag 30 augustus 1910 om 11.30 uur vertrekt de begrafenisstoet van het Diaconessenhuis via de Amsterdamseweg, de Sweerts de Landasstraat, de Zijpse Poort, de Jansbuitensingel en de Apeldoornseweg naar de begraafplaats Moscowa. Daar wordt rond 13.00 uur Clément van Maasdijk onder grote belangstelling begraven.
Het was een aandoenlijk gezicht, toen, terwijl de kist langzaam in de groeve daalde, zij die hoopte eenmaal zijn echtegenoote te zullen orden, bloemen op de kist wierp.”
Bij de teraardebestelling belooft het Arnhemse vliegcomité dat een inzamelingsactie zal worden gehouden om op de Warnsborner heide een gedenksteen te plaatsen. “Op de plaats waar ge gevallen zijt, zal een gedenksteen ter uwer herinnering geplaatst worden.”
Deze rode granieten steen wordt het jaar daarop onthuld en gaat vergezeld van een sokkel met de propeller van het vliegtuig van Van Maasdijk. De propeller is helaas bij een bos- en heidebrand verloren gegaan, de steen is nog steeds te bezichtigen.

Op 18 juli 1911 vindt een herbegrafenis plaats van het stoffelijk overschot. Het graf komt te liggen op de grens van de algemene en katholieke begraafplaats op Moscowa. Bij de herbegrafenis wordt een bronzen borstbeeld, van de hand van de Wageningse kunstenaar August Falise, onthuld. De bronzen buste staat op een hardstenen sokkel met inscriptie.
In 1986 wordt het borstbeeld gestolen en na enkele omzwervingen wordt het beeld opgespoord door vlieger Tijn van Beek. De gemeente Arnhem koopt het beeld voor tweeduizend gulden terug van een antiquair in Enschede waar het beeld uiteindelijk was beland.
Het monument staat vervolgens jarenlang op het plantsoen (Tamboersbosje) tegenover uitgang Sonsbeekzijde van het NS-station. Toen dit gebied op de schop wordt genomen (verbouw station en verbreding Amsterdamseweg in het kader van ‘Arnhem – Centraal’) wordt het beeld in 2001 overgebracht naar Schaarsbergen en staat nu aan de Kemperbergerweg bij de Hervormde Kerk. Daarmee staat Cément van Maasdijk weer dichtbij de plaats waar hij de dood vond.


 

Herinneringskaart



Naar boven

Leven van Van Maasdijk

Clément Guillaume Jean van Maasdijk is op 9 augustus 1885 te 's-Gravenhage geboren. Hij volgt een studie aan de machinistenschool in Amsterdam, waarna hij praktijk opdoet in machinefabrieken in Duitsland. Tijdens een korte periode in de automobielbranche ziet hij in Den Haag Lefèbvre vliegen, en hij krijgt de vliegkoorts. Na een bezoek aan de internationale luchtvaarttentoonstelling in Frankfurt gaat hij naar Pau, waar hij eerst lest op Wright, maar al spoedig overstapt op Blériot. In augustus 1909 koopt hij een Blériot-XI met Anzani-motor, die hij kort daarna voorziet van een zwaardere motor. Op 21 april 1910, krijgt hij een ongeluk, waarna zijn Blériot ‘total loss’ wordt verklaard. Hijzelf mankeert niets. Voor ƒ 15.000,- koopt hij vervolgens een Sommer-tweedekker (biplan), waarmee hij enige vluchten maakt te Mourmelon. Op 22 juni 1910 wordt zijn brevet, nr. 130 van de Aero Club de France, uitgeschreven en hij biedt zich aan voor het geven van vliegdemonstraties. Na demonstraties in Heerenveen en Den Haag vindt Van Maasdijk, tijdens een proefvlucht bij Arnhem, op 27 augustus 1910 de dood. Op 30 augustus 1910 wordt de vliegenier op de begraafplaats Moscowa te Arnhem ter aarde besteld.


 

Clement van Maasdijk



Naar boven

Literatuur

Arnhemsche Courant, o.a. augustus en september 1910.

Cappers, W. (2002). Funeraire Cultuur Arnhem. Soesterberg: Aspekt / Rotterdam: De Terebinth. pp. 7-9, 12, 35, 60-61.

Het Centrum, dagblad voor Utrecht en Nederland; 1910.

Schaap, K. & Stempher, A.S. (1973). Arnhems Oude Stadshart.
Arnhem: Gemeentearchief Arnhem. p. 148.

Stempher, A.S. (1969). Nog ‘s sjouwen door Oud-Arnhem.
Arnhem: Gijsbers & Van Loon. p. 30.


Foto's 2006: Stijn de Vries.


 

Gedenksteen, 2006



Naar boven

Eerste vlucht Jan Hilgers

Printerversie